Bałtyk nie jest za mały. Jest trudny – i właśnie to ma znaczenie

Bałtyk jest akwenem trudnym. Płytkim w wielu miejscach, nasyconym ruchem statków handlowych i środkami rażenia, o złożonej strukturze dna oraz wymagającym środowisku akustycznym. To fakt. Problem zaczyna się wtedy, gdy tę złożoność sprowadza się do jednego hasła: „za duże na Bałtyk”.

Ten tekst nie jest reakcją na samo wejście lotniskowca na Morze Bałtyckie. Motywem jego powstania stała się dyskusja po publikacji materiału o FS Charles de Gaulle, w której zamiast rozmowy o realnych uwarunkowaniach operacyjnych pojawił się dobrze znany refren o „za dużych na Bałtyk”. Warto więc uporządkować fakty.

W komentarzach dyskutowano przede wszystkim z tytułem. A tytuł uruchomił stary schemat myślenia. Problem polega na tym, że hasło „za duże na Bałtyk” brzmi dziś jak echo dawnej epoki. Nie dlatego, że Bałtyk się powiększył. Dlatego, że zmieniła się natura zagrożeń oraz sposób, w jaki NATO traktuje ten akwen – jako obszar wysokiego ryzyka, infrastruktury krytycznej oraz stałej obecności sił morskich.

Bałtyk – środowisko wymagające, ale nie „za płytkie”

Morze Bałtyckie przedstawiane było jeszcze kilka lat temu jako akwen zbyt płytki dla większych okrętów wojennych, w tym fregat. Wbrew dzisiejszym sugestiom nie jest to argument sprzed dwóch dekad. Wystarczy sięgnąć do publikacji z tamtego okresu, by zobaczyć, jak często pojawiał się w debacie publicznej.

Problem polega na tym, że jest to skrót myślowy, który upraszcza rzeczywistość do jednego parametru – liczby metrów pod kilem – ignorując całą resztę.

Aby rzetelnie ocenić ograniczenia operacyjne Bałtyku, trzeba wyjść poza hasła i spojrzeć na dane. Średnia głębokość tego akwenu wynosi około 52–55 m. W południowej części wartości te najczęściej mieszczą się w przedziale 20–80 m. Bałtyk nie jest jednak jednolitą „płytką wanną”.

Na mapie rozkładu głębokości wyraźnie widać, że najmniejsze wartości dominują w zachodniej części akwenu – tej najbardziej oddalonej od Obwodu Kaliningradzkiego. Jednocześnie obszary o największym zróżnicowaniu batymetrycznym koncentrują się w rejonie Wysp Alandzkich.

Jak wskazywał kmdr rez. Mirosław Ogrodniczuk, to właśnie zróżnicowanie sektorów – a nie sama średnia głębokość – powinno być punktem wyjścia do oceny ograniczeń operacyjnych.

Kluczowe znaczenie ma również charakter dna – często mulistego i nieregularnego – oraz specyfika propagacji dźwięku w warunkach ograniczonej głębokości i zmiennego zasolenia. To właśnie te czynniki w największym stopniu wpływają na prowadzenie działań morskich, zwłaszcza w zakresie zwalczania okrętów podwodnych.

Ograniczenia Bałtyku są realne. Wynikają jednak z jego fizyki i hydrologii, a nie z samej wielkości okrętu.

Debata postawiona na głowie

Wróciłem do argumentacji sprzed kilku lat nie dlatego, że spór trwa nieprzerwanie. Pokazuje ona jednak sposób myślenia, który przez długi czas dominował w dyskusji o Bałtyku.

Problem polega na tym, że debata została ustawiona na niewłaściwej osi. Nie chodzi o to, czy Bałtyk jest „za mały” dla większych okrętów. Chodzi o to, jakie zadania mają one wykonywać w złożonym środowisku operacyjnym Morza Bałtyckiego.

Po 2022 roku Bałtyk przestał być postrzegany jako peryferyjny akwen szkoleniowy. Stał się obszarem o wysokim znaczeniu strategicznym – z gęstą siecią morskiej infrastruktury krytycznej, intensywnym ruchem morskim oraz stałą obecnością sił sojuszniczych.

Dobrym przykładem tej zmiany jest operacja Baltic Sentry. Nie jest to symboliczna demonstracja obecności, lecz realna odpowiedź na zagrożenia wobec infrastruktury podwodnej. Do regionu skierowano okręty stałych zespołów SNMG-1 i SNMCMG-1, wspierane przez lotnictwo patrolowe oraz bezzałogowe systemy morskie.

Ich zadaniem jest dozór, monitoring oraz szybkie reagowanie na incydenty destabilizujące region.

W takich warunkach kluczowe znaczenie ma nie sama wielkość okrętu, lecz jego zdolności operacyjne – sensory, łączność, autonomia działania oraz możliwość dowodzenia w środowisku wysokiego nasycenia zagrożeniami.

Podobnie wygląda aktywność narodowa. W ubiegłym roku Marynarka Wojenna RP przeprowadziła ćwiczenia „Strażnik Bałtyku-25”, których scenariusz zakładał przechwycenie jednostki z wyłączonym systemem AIS zbliżającej się do infrastruktury krytycznej.

Nie był to pokaz siły, lecz praktyczne sprawdzenie procedur reagowania na realne zagrożenia – od działań dywersyjnych po próby zakłócenia pracy instalacji energetycznych i telekomunikacyjnych.

Ruch statków i mit o „ciasnocie” Bałtyku

Jednym z najczęściej powtarzanych argumentów w komentarzach była „ciasnota” Bałtyku. Skoro akwen jest ograniczony przestrzennie i intensywnie wykorzystywany przez żeglugę cywilną, to – jak twierdzą krytycy – duże okręty nie mają tu operacyjnego sensu.

Wystarczy jednak spojrzeć na mapę AIS, by zobaczyć Bałtyk z innej perspektywy. To nie jest „pusta, płytka kałuża”. Z lotu ptaka przypomina raczej gęstą sieć morskich autostrad.

Tankowce, kontenerowce, promy, gazowce, jednostki offshore oraz ruch portowy przecinają się w stosunkowo ograniczonej przestrzeni.

I właśnie tu pojawia się mit „ciasnoty”. W warunkach wysokiego nasycenia ruchem cywilnym rośnie znaczenie świadomości sytuacyjnej. Ta z kolei zależy od jakości sensorów, zasięgu radarów, systemów łączności oraz zdolności dowodzenia.

„Ciasnota” nie jest argumentem przeciw dużym jednostkom. Jest argumentem za platformami wyposażonymi w rozbudowane systemy obserwacji, zdolne do integracji danych z wielu źródeł oraz dysponujące śmigłowce pokładowym umożliwiającym rozpoznanie poza horyzontem radarowym.

W środowisku, w którym cywilny ruch miesza się z potencjalnie wrogą aktywnością, większy okręt z rozbudowanym systemem walki nie jest przesadą. Jest narzędziem porządkowania chaosu.

Morska infrastruktura krytyczna – Bałtyk jako system naczyń połączonych

Bałtyk przestał być wyłącznie przestrzenią żeglugi i manewrów. Stał się gęstą siecią energetycznych oraz telekomunikacyjnych „arterii”, które łączą państwa regionu w jeden system.

Wystarczy wymienić kilka przykładów: SwePol Link między Polską a Szwecją, NordBalt łączący Litwę ze Szwecją czy EstLink spinający Estonię z Finlandią. To nie są abstrakcyjne linie na mapie, lecz realne połączenia o setkach megawatów mocy, mające wpływ na ceny energii oraz bezpieczeństwo dostaw.

Do tego dochodzą kolejne inwestycje. Rozwój morskiej energetyki wiatrowej oznacza nowe kable eksportowe i wewnętrzne w polskiej oraz bałtyckiej wyłącznej strefie ekonomicznej.

Dno Bałtyku wypełnia się infrastrukturą, której uszkodzenie może mieć skutki gospodarcze oraz polityczne wykraczające daleko poza region.

Nie trzeba więc wykładu o technologii HVDC, by zrozumieć jedno: Bałtyk stał się akwenem strategicznym nie tylko z powodu operujących na nim okrętów wojennych różnych flot, lecz przede wszystkim z powodu morskiej infrastruktury krytycznej.

Im więcej tego rodzaju instalacji pod wodą, tym większa potrzeba stałej obecności, dozoru oraz zdolności reagowania.

To dopiero pierwsza część

W kolejnych tekstach przyjrzymy się Bałtykowi bez publicystycznych skrótów.

Najpierw – zasięgom rakiet i nasyceniu środkami rażenia w regionie. Dalej – środowisku akustycznemu oraz temu, dlaczego Bałtyk jest trudny przede wszystkim dla działań ZOP, a nie dla samej wyporności jednostek.

Na końcu – trendom konstrukcyjnym w regionie oraz realnej, a nie deklaratywnej obecności NATO.

Będą dane, mapy oraz parametry. Bo Bałtyk nie jest prosty. Właśnie dlatego warto rozmawiać o nim na poważnie.

Mariusz Dasiewicz – wydawca Portalu Stoczniowego. Zajmuje się tematyką Marynarki Wojennej RP oraz przemysłu stoczniowego. W swoich tekstach koncentruje się na programach modernizacyjnych marynarek wojennych oraz zagadnieniach związanych z rozwojem bezpieczeństwa morskiego Polski. Stawia na analizę opartą na faktach i przejrzystość procesu decyzyjnego.