The marine environment and its importance for Poland in a political and militaristic, economic and socio-cultural perspective [Part 1]

What is the sea for us citizens of Poland and for the security of the State? The Strategic Concept of Maritime Safety of the Republic of Poland answers this question. The Shipyard Portal as an active observer of marine life presents the first part of this concept.

Human activity at sea

With man embarking on ocean shipping bringing humanity into the modern age, one of the most important processes of history began, which changed the image of the world and shaped its civilizational framework. It is continuing to this day, and it is likely that in the future it will also affect the reassessment of global perceptions.

Few events in history have made such profound changes in the minds of people – cognitive, conscious and existential, and have led to such unprecedented changes in civilization. With the emergence of ships and ships capable of sailing across the ocean, humanity has been given tools to rebuild the existing global system of political, economic, social and cultural interconnectedness.

These tools have been subject to continuous modernisation and transformation, enabling nations to fulfil their maritime interests more fully. The consequence of this situation has been the need to introduce common and applicable elements of compliance control in the seas and oceans and to sanction it with international legal standards defining the principles of human activity in their areas. The marine environment has become a natural space for creating, developing and transforming human relations in all their aspects and manifestations.

Three basic spaces of human activity at sea can be distinguished, which are interlinked and interdependent:

• political-military (including control of marine waters);
• economic; socio-cultural l;
• socio-cultural;

Space for building political and military forces

The oceanic activity of nations has shaped the political image of the world. Its intertwining spaces built the economic position of states, followed by military and political power. The increasingly defined maritime interests have made maritime forces a natural and basic instrument for building their safety and international position by projecting a force to support a wider range of maritime strategic objectives and influencing the desired directions for the evolution of the global safety environment.

Therefore, at present, the maritime forces, as one of the instruments of the state's (instruments of national power) with the Navy in the lead, are guarding the world's political order in the seas and oceans along with their coastal areas. One of their main missions is to maintain a broad sense of order and peace, minimizing the threat of the outbreak of war – while maintaining and developing full capabilities to conduct it, which determine the strength and reliability of deterring potential opponents (warfighting capabilities).

Space for economic activity

Potrzeba rozwoju dotychczasowych powiązań gospodarczych i handlowych w Europie stanowiła bodziec dający początek oceanicznej aktywności narodów. Od tego czasu, inicjując największą migrację w swoich dziejach, ludzkość rozpoczęła zasiedlanie wybrzeży mórz i oceanów, skupiając w ich bezpośredniej bliskości niemal 80 proc. swojej populacji, rozwijając wzajemne kontakty gospodarcze oraz wyznaczając nowe szlaki żeglugowe. Współcześnie łączą one większość państw, stanowiąc swoisty krwiobieg światowego systemu gospodarczego.

Bezpieczeństwo żeglugi na morskich liniach komunikacyjnych jest niezbędnym warunkiem jego harmonijnego rozwoju. Przewozi się nimi blisko 90 proc. towarów globalnej wymiany handlowej. Aktywność gospodarcza na morzu obejmuje ponadto szereg innych obszarów, takich jak: górnictwo morskie, rybołówstwo, energetyka morska, prace morskie, rekreacja i turystyka, budownictwo morskie, wyposażenie morskie itp. Zapewnienie bezpieczeństwa dla rozwoju wszystkich tych dziedzin jest jednym z głównych zadań sił morskich – przede wszystkim marynarek wojennych. Przestrzeń przeobrażeń społecznych, wspólnych wartości i wymiany kulturowej Morska aktywność człowieka na szlakach żeglugowych uformowała społeczny i kulturowy obraz świata.

Kształtowała zbiorową mentalność narodów, wprowadzając do niej elementy poczucia wolności, inicjatywy, otwartości i jedności. Wpływ pierwiastków morskich sprawił, że wykreowany przez nie porządek oparty został na uniwersalnych wartościach demokratycznych. Ich obrona jest zasadniczym zadaniem sił morskich państw wolnego świata. Przemieszczające się pomiędzy kontynentami idee, religie, wzorce zachowań społecznych i języki, ale też szeroko pojęta zbiorowa świadomość i preferowany porządek (także prawny), połączyły wiele fizycznie odległych od siebie narodów i państw globu.

Wszelkie formy aktywności morskiej ewoluowały, wymuszając nieprzerwany rozwój nauki i technologii. W ten sposób przyczyniły się nie tylko do wdrażania i upowszechniania nowych zdobyczy techniki, ale były głównym czynnikiem cywilizacyjnego rozwoju ludzkości. Wielkim osiągnięciem narodów, dającym im równe prawa w prowadzeniu działalności na morzu, w tym nieskrępowanej wymiany towarowej oraz podejmowania zabiegów powiązanych z zapewnieniem swojego bezpieczeństwa, są wolności morza pełnego i prawa do żeglugi, gwarantowane międzynarodowym prawem morza. Siły morskie wszystkich państw działających na morzu w dobrej wierze winny stać na jego straży i dążyć do jego utrzymania w obecnym kształcie.

Risks, risks, challenges and opportunities in the field of maritime safety

Współczesne zagrożenia i rodzaje ryzyka na morzu Współczesne środowisko bezpieczeństwa charakteryzuje się dynamicznym procesem przeobrażeń zachodzących na skutek stałych, powtarzających się okresowo oraz nowych, całkowicie odmiennych od dotychczasowych, rodzajów zagrożeń. Zawierają one w sobie: ambicje niektórych państw do dominacji, wyrażane w ich politykach bezpieczeństwa, zapisywane w sposób mniej lub bardziej bezpośredni w dokumentach strategicznych; nierównomierny rozwój cywilizacyjny i kulturowy w świecie; konflikty o charakterze narodowościowym, etnicznym i religijnym, również w Europie i jej bezpośrednim sąsiedztwie; masowe migracje ludności z Północnej Afryki i Bliskiego Wschodu do Europy; narastającą rywalizację o dostęp do źródeł pozyskiwania surowców energetycznych, a także niestabilność światowego systemu finansowego. Zagrożenia i ryzyka w obszarze bezpieczeństwa morskiego wywierają lub mogą wywoływać negatywny wpływ na bezpieczeństwo Europy jako całości, w tym także na bezpieczeństwo regionu bałtyckiego i Polski. Należą do nich:

• podważanie lub selektywne uznawanie ogólnych zasad prawa międzynarodowego, skutkujące m.in. ograniczeniami wolności żeglugi, nasilaniem się sporów terytorialnych o obszary morskie (tzw. terytorializacją mórz);
• terroryzm, piractwo oraz inne zamierzone bezprawne akty na morzu i w portach wobec statków, przewożonych ładunków, załóg i pasażerów, portów i obiektów portowych oraz morskiej infrastruktury krytycznej;
• przestępczość transgraniczna i zorganizowana (rozbój morski, handel ludźmi, przemyt, zorganizowane grupy przestępcze związane z nielegalną imigracją, handlem bronią i narkotykami, przemyt towarów oraz kontrabanda);
• proliferacja broni masowego rażenia (chemicznej, biologicznej, radiologicznej, jądrowej);
• osłabienie reżimu kontroli zbrojeń konwencjonalnych i systemu środków budowy zaufania w Europie, co stwarza warunki do postępującej militaryzacji jej obszarów morskich;
• wzrost liczby incydentów o charakterze militarnym i niemilitarnym, stanowiących zagrożenie m.in. dla systemu transportu morskiego, epizody wojny hybrydowej, działania asymetryczne, walka informacyjna i w cyberprzestrzeni.

Ponadto, do głównych zagrożeń związanych w szczególności z regionem bałtyckim należy zaliczyć:

• militaryzację regionu bałtyckiego, związaną przede wszystkim z rozwojem rosyjskiego potencjału militarnego, szczególnie zdolności przeciwdostępowych (Anti Access/Area Denial,A2/AD) w Obwodzie Kaliningradzkim, co prowadzi do wzrostu znaczenia sił zbrojnych, jako instrumentu wykorzystywanego w relacjach międzynarodowych w regionie;Foto. Łukasz Zacharczuk
• monopolistyczną pozycję Rosji w obszarze dostaw surowców energetycznych – zbyt mocne uzależnienie niektórych państw od importu surowców energetycznych z Federacji Rosyjskiej, a także od rosyjskiej infrastruktury transportowej;
• potencjalny konflikt lokalny na małą skalę (incydenty bez i z użyciem uzbrojenia; wojna hybrydowa lub asymetryczna; wojny współzależne (connectivity wars), obejmujące tzw. geoekonomiczne pole walki);
• zanieczyszczenie wód Morza Bałtyckiego – stanowiące zagrożenie dla morskiego ekosystemu oraz życia i zdrowia mieszkańców wybrzeży, np. wycieki i rozlewy substancji ropopochodnych i innych substancji niebezpiecznych, a także zwiększone ilości ścieków komunalnych, przemysłowych i pochodnych produkcji rolniczej odprowadzanych do rzek zlewiska Morza Bałtyckiego, powodujących jego eutrofizację, broń i substancje chemiczne zalegające na dnie;
• niedozwolone lub nadmierne eksploatowanie zasobów morskich, przyczyniające się do zubożenia biologicznego morza, nielegalne połowy, degradacja środowiska związana z działalnością człowieka oraz rozprzestrzenianie gatunków obcych dla wód bałtyckich;
• nielegalną eksplorację wraków i obiektów podwodnych (penetracja wraków będących zbiorowymi mogiłami), połączoną z grabieżą obiektów archeologicznych lub historycznych;
• nieuregulowany przebieg rozgraniczeń wyłącznych stref ekonomicznych państw nadbałtyckich oraz ograniczenia dostępu do niektórych typów cieśnin używanych do żeglugi międzynarodowej;
• forsowanie inwestycji brzegowych i morskich przez państwo lub grupę państw, ograniczających przedsięwzięcia gospodarcze innych państw regionu;
• zmiany klimatyczne. Patrol na Morzu Marmara – przejście przez cieśninę Bosfor (SNMG2 2016).

Maritime safety challenges

Do kluczowych wyzwań w obszarze bezpieczeństwa morskiego RP należy zaliczyć:

• aktywny i stały współudział w utrzymywaniu porządku prawnego zgodnego z zapisami międzynarodowego prawa morza, obejmującymi m.in. swobodę żeglugi i przelotu, pozyskiwanie żywych i nieożywionych zasobów morskich oraz prowadzenie innych form działalności gospodarczej i naukowo-badawczej;
• odbudowanie potencjału Sił Morskich Rzeczypospolitej Polskiej (SM RP) gwarantującego zapewnienie akceptowalnego poziomu bezpieczeństwa morskiego państwa przez zwiększanie aktywności w ramach morskich przedsięwzięć NATO i UE zabezpieczających morskie interesy państw członkowskich, zarówno w zakresie bezpiecznego dostępu do światowych obszarów morskich, stabilizacji środowiska bezpieczeństwa na kluczowych akwenach, jak i ochrony granic; · rozbudowę infrastruktury logistycznej umożliwiającą zwiększanie zdolności w zakresie wsparcia przez Państwo – Gospodarza (Host Nation Support, HNS) oraz wysuniętą morską obecność NATO w rejonie Morza Bałtyckiego i rozszerzającą przestrzeń do pogłębiania współpracy NATO z UE;
• udział we wzmacnianiu zdolności morskich NATO (NATO Maritime Force Posture), zintegrowanie ich z komponentem lądowym i powietrznym, wpisanie tej kwestii w proces długofalowej adaptacji Sojuszu oraz aktywne włączenie się i rozwijanie systemu budowania świadomości o sytuacji w przestrzeni morskiej (Martime Situational Awarness/Martime Domain Awarness MSA/MDA);
• zdobycie i utrzymanie lokalnego panowania na morzu – wzmocnienie sojuszniczych i narodowych możliwości skutecznego przełamywania zdolności przeciwdostępowych potencjalnego przeciwnika (A2/AD), zorganizowanych głównie dla utrudnienia dostępu sojuszniczych sił wzmocnienia do bałtyckiego teatru działań;
• stworzenie warunków dla dywersyfikacji źródeł pozyskiwania surowców energetycznych drogą morską;
• przeciwdziałanie zjawiskom niekontrolowanej, masowej migracji na obszarach morskich;
• powstrzymanie degradacji środowiska morskiego – zmiany warunków naturalnych w regionie bałtyckim wynikają z degradacji środowiska morskiego oraz postępujących zmian klimatycznych;
• dbałość o bezpieczeństwo morskie na Bałtyku, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji ruchu morskiego, ratownictwa morskiego i ekologicznego w związku z rosnącym zatłoczeniem bałtyckich szlaków żeglugowych i ich strategicznym znaczeniem dla transportu surowców energetycznych do Polski;
• wsparcie działań na rzecz zapewnienia stabilności rejonu arktycznego – zachodzące w regionie zmiany klimatyczne powodujące wzmożoną aktywność państw arktycznych, związaną z procesem ustalania granic szelfów kontynentalnych (potencjalny dostęp do źródeł surowców naturalnych) oraz uzyskanie uprawnień na otwierających się akwenach umożliwiających żeglugę, mogą zagrozić stabilności układu sił regionu bałtyckiego.

Opportunities in the field of maritime safety

Nadmorskie położenie państwa stwarza wyjątkowe szanse do realizacji zasadniczych interesów strategicznych, wśród nich w zakresie utrzymania suwerenności i integralności terytorialnej, zapewnienia warunków do rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturowego oraz obrony obywateli i tworzenia pozytywnego wizerunku państwa. Jednocześnie w środowisku morskim w nieskrępowany sposób mogą ścierać się interesy wszystkich narodów i państw globu.

Dla Polski oznacza to konieczność zapewnienia warunków dla realizacji interesów morskich, przede wszystkim w układach sojuszniczych i koalicyjnych. Dlatego wysiłki w zakresie bezpieczeństwa morskiego państwa wymagają stałej koordynacji z całym procesem realizacji jego interesów morskich oraz zbilansowania wydatków budżetowych niezbędnych do utrzymania i użycia SM RP. Dotyczy to także ciągłego dostosowywania (doktryna, praktyka, siły, środki) SM RP do bieżących wyzwań i zagrożeń kształtujących przestrzeń polskiego bezpieczeństwa morskiego. Synchronizacja działania na przedstawionych płaszczyznach w zglobalizowanym i wymagającym środowisku morskim może przynosić znaczące korzyści.

Warunkiem niezbędnym ich osiągnięcia jest jednak przede wszystkim przebudowa zasadniczej koncepcji polityczno-militarnego użycia Marynarki Wojennej RP (MW RP) w warunkach członkostwa w NATO i UE – zmiana modelu wyniesionego z Układu Warszawskiego (MW przygotowująca się głównie do klasycznych działań wojennych) na model marynarki aktywnej, wpisanej w układ sojuszniczy (MW RP aktywnie uczestniczącej w działaniach współtworzących porządek na światowym obszarze morskim, ochraniającej europejskie bezpieczeństwo morskie oraz budującej pozycję i wiarygodność sojuszniczą Polski w NATO i UE).

Realizacja tego zasadniczego postulatu pozwoli wykorzystać w pełni szanse, jakie wiążą się z bezpieczeństwem morskim Polski. Należą do nich przede wszystkim:

• uczynienie z Morza Bałtyckiego platformy rozszerzenia euroatlantyckiej strefy bezpieczeństwa przez rozwijanie nowych, sformalizowanych i nieformalnych funkcjonalnych forów współpracy regionalnej, w tym pogłębianie integracji euroatlantyckiej w rejonie bałtyckim oraz zacieśnianie współpracy z państwami nordyckimi w dziedzinie bezpieczeństwa, a także podnoszenie potencjału MW RP i jej regularny udział w operacjach i ćwiczeniach sił sojuszniczych;
• wykorzystanie działań sił morskich do tworzenia bezpiecznych warunków dla rozwoju gospodarki morskiej, umożliwiających poszerzanie zakresu realizacji naszych interesów morskich na coraz bardziej odległych akwenach, a także rozwój innowacji w dziedzinie technologii militarnych i niemilitarnych;
• rozszerzenie przestrzeni prowadzenia badań naukowych, wymiany kulturowej i turystycznej;
• wykorzystywanie możliwości wynikających z zapisów międzynarodowego prawa morza oraz warunków sprzyjających realizacji polskich interesów morskich do podejmowania współpracy z innymi państwami, zwłaszcza tymi, dla których akweny o żywotnym znaczeniu dla Polski mają status taki sam lub podobny do naszego.

Source: Strategic Concept of Maritime Security of the Republic of Poland